زنگ خطر در بانک سامان؛ سود سپرده‌ها ۹۱ درصد درآمد تسهیلات را بلعید، کفایت سرمایه هم عقب نشست

به گزارش افق بازار: بررسی هم‌زمان صورت‌های مالی حسابرسی‌شده سال 1404، گزارش سه‌ماهه حسابرسی‌نشده بهار 1405، گزارش فعالیت ماهانه تیرماه و اطلاعات کفایت سرمایه بانک سامان نشان می‌دهد که اگرچه این بانک همچنان سودده است و در گزارش‌های ماهانه تراز مثبت ثبت می‌کند، اما پشت این ارقام مثبت، فشار بالای هزینه سود سپرده‌ها، تمرکز درآمد تسهیلاتی، افت نسبت کفایت سرمایه و نقش قابل توجه سایر درآمدهای عملیاتی و غیرعملیاتی در سودآوری دیده می‌شود. به بیان روشن‌تر، صورت‌های مالی بانک سامان نشانه‌ای از زیان‌دهی یا بحران نقدینگی ارائه نمی‌کند؛ با این حال، کیفیت و قابلیت تکرار سود، مهم‌ترین موضوعی است که سهامداران نماد «سامان» باید در گزارش‌های آتی زیر نظر بگیرند.

سود 3.9 همتی؛ جهش واقعی با چند علامت سؤال بانک سامان در صورت‌های مالی سه‌ماهه منتهی به 31 خرداد 1405، مبلغ 39 هزار و 187 میلیارد ریال، معادل حدود 3 هزار و 919 میلیارد تومان سود خالص شناسایی کرده است. سود خالص هر سهم بر مبنای سرمایه 15 هزار و 800 میلیارد تومانی بانک نیز 248 ریال گزارش شده است.

سود خالص بانک در سه‌ماهه مشابه سال قبل حدود 773 میلیارد تومان بود؛ بنابراین سود بهار 1405 نزدیک به 407 درصد افزایش یافته است. این رشد در نگاه نخست چشمگیر است، اما ترکیب درآمدها و هزینه‌ها نشان می‌دهد که بخش مهمی از حاشیه درآمدی بانک همچنان زیر فشار هزینه پول قرار دارد. "صورت مالی سه‌ماهه بانک سامان در کدال"  و "اطلاعات دوره مشابه سال 1404"  سرفصل سه‌ماهه منتهی به خرداد 1405| مبلغ درآمد تسهیلات اعطایی| 19.156 همت کل درآمدهای عملیاتی| 23.404 همت هزینه سود سپرده‌ها| 17.493 همت سود ناخالص| 5.911 همت هزینه‌های اداری و عمومی| 3.993 همت هزینه مطالبات مشکوک‌الوصول| 0.643 همت سود عملیاتی| 3.420 همت سود خالص| 3.919 همت مبالغ جدول از میلیون ریال به هزار میلیارد تومان، یا «همت»، تبدیل شده‌اند. 91 تومان هزینه سود در برابر هر 100 تومان درآمد تسهیلات درآمد تسهیلات اعطایی بانک سامان در سه‌ماهه نخست سال به حدود 19.156 همت رسیده، در حالی که هزینه سود سپرده‌ها 17.493 همت بوده است.

به این ترتیب، در یک مقایسه ساده میان این دو سرفصل، هزینه سود سپرده‌ها معادل 91.3 درصد درآمد تسهیلاتی بانک بوده است. این نسبت به معنای زیان عملیاتی بانک نیست؛ زیرا منابع بانک علاوه بر تسهیلات، در سپرده‌گذاری بین‌بانکی، اوراق بدهی و سایر دارایی‌های درآمدزا نیز به کار گرفته می‌شود. با این حال، عدد 91.3 درصد نشان می‌دهد حاشیه درآمد ناشی از واسطه‌گری سنتی پول، یعنی جذب سپرده و اعطای تسهیلات، همچنان باریک و به تغییر نرخ سود بسیار حساس است. در گزارش چهارماهه منتهی به تیر 1405 نیز درآمد تسهیلات بانک حدود 27 همت و سود پرداختی به سپرده‌ها حدود 24 همت گزارش شده است. فاصله این دو سرفصل حدود 2.291 همت بوده؛ یعنی نزدیک به 91.5 درصد درآمد تسهیلات در مقابل هزینه سود سپرده‌ها قرار گرفته است.
 

"گزارش فعالیت تیرماه بانک سامان در کدال"

هزینه‌های اداری و مطالبات؛ مصرف 78 درصد سود ناخالص بانک سامان در بهار 1405 حدود 5.911 همت سود ناخالص شناسایی کرده است. در مقابل، هزینه‌های اداری و عمومی به 3.993 همت و هزینه مطالبات مشکوک‌الوصول به 643 میلیارد تومان رسیده است. مجموع این دو هزینه معادل 4.636 همت و برابر با 78.4 درصد سود ناخالص دوره است. به عبارت دیگر، بخش عمده حاشیه ایجادشده پس از پرداخت سود سپرده‌ها، صرف هزینه‌های اداری و ذخایر مطالبات شده است. در بخش کارمزدی نیز بانک 1.293 همت درآمد و حدود 890 میلیارد تومان هزینه ثبت کرده است؛ بنابراین نزدیک به 69 درصد درآمد ناخالص کارمزدی در مقابل هزینه‌های همین بخش قرار گرفته و خالص درآمد کارمزد به حدود 403 میلیارد تومان محدود شده است. این ارقام نشان می‌دهد توسعه بانکداری کارمزدی، بدون کنترل هزینه ارائه خدمات، لزوماً به افزایش متناسب سود بانک منجر نخواهد شد. سایر درآمدها چه سهمی از سود داشتند؟ یکی از نکات مهم گزارش بهار 1405، ثبت حدود 1.098 همت در سرفصل «سایر درآمدها و هزینه‌های عملیاتی» و 620 میلیارد تومان در بخش «سایر درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی» است. در همین گزارش آمده است که در مقطع تهیه گزارش، دستورالعمل داخلی مدیریت ریسک نقدینگی در مرحله تصویب نهایی قرار داشته و چارچوب اشتهای ریسک بانک نیز همچنان در حال تکمیل و اعمال تغییرات نهایی بوده است. این موارد لزوماً به معنای ضعف قطعی کنترل‌های بانک نیست، اما تکمیل زیرساخت‌های مدیریت ریسک باید در گزارش‌های بعدی پیگیری شود.

"گزارش تفسیری مدیریت بانک سامان، جمع‌بندی؛ سود هست، اما حاشیه اطمینان محدود است بانک سامان در بهار 1405 سود خالص قابل‌توجهی شناسایی کرده و گزارش تیرماه نیز از تداوم تراز مثبت حکایت دارد. با این حال، تحلیل منفی و محتاطانه اطلاعیه‌های کدال چهار ریسک اصلی را آشکار می‌کند: - هزینه سود سپرده‌ها همچنان بیش از 91 درصد درآمد تسهیلاتی بانک است. - هزینه‌های اداری و ذخیره مطالبات بخش بزرگی از سود ناخالص را مصرف می‌کنند. - سایر درآمدهای عملیاتی و غیرعملیاتی سهم معناداری در شکل‌گیری سود دارند. - نسبت کفایت سرمایه و سرمایه لایه یک نسبت به سال قبل کاهش یافته است. بنابراین، پرسش اصلی درباره بانک سامان دیگر صرفاً میزان سود شناسایی‌شده نیست؛ بلکه باید دید این بانک تا چه اندازه می‌تواند سود خود را از مسیر تکرارپذیر واسطه‌گری پول و درآمدهای کارمزدی حفظ کند، هزینه تجهیز منابع را کنترل کند و هم‌زمان نسبت کفایت سرمایه را بهبود دهد. این گزارش ادعایی درباره تخلف، ورشکستگی یا ناترازی قانونی بانک سامان مطرح نمی‌کند؛ اما نشان می‌دهد پشت سود بالای ثبت‌شده، مجموعه‌ای از فشارهای ساختاری وجود دارد که بی‌توجهی به آن‌ها می‌تواند ارزیابی سهامداران از کیفیت سود نماد «سامان» را بیش از اندازه خوش‌بینانه کند.

جمع خالص این دو سرفصل به حدود 1.718 همت می‌رسد که معادل 43.8 درصد سود خالص سه‌ماهه بانک است. این نسبت به‌تنهایی به معنای غیرواقعی یا غیرمستمر بودن سود نیست، اما نشان می‌دهد برای ارزیابی کیفیت سود باید اجزای این درآمدها و امکان تکرار آن‌ها در دوره‌های بعد بررسی شود. این نگرانی در صورت‌های مالی حسابرسی‌شده سال 1404 پررنگ‌تر است. بانک در آن سال حدود 18.907 همت سود خالص گزارش کرده، در حالی که جمع خالص «سایر درآمدها و هزینه‌های عملیاتی» و «سایر درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی» تقریباً 17.292 همت، معادل 91.5 درصد سود خالص سالانه بوده است. "صورت‌های مالی حسابرسی‌شده سال 1404 بانک سامان" تصویر نگران‌کننده‌تر در عملکرد سال 1404 در سال مالی 1404، کل درآمدهای عملیاتی بانک سامان به 62.46 همت و هزینه سود سپرده‌ها به 48.62 همت رسید. به این ترتیب، حدود 77.8 درصد درآمدهای عملیاتی صرف سود سپرده‌ها شد و سود ناخالص بانک در سطح 13.84 همت قرار گرفت. نکته قابل‌توجه آن است که هزینه‌های اداری و عمومی بانک در همان سال به 13.16 همت رسید؛ یعنی این هزینه‌ها به‌تنهایی معادل 95 درصد سود ناخالص بودند. با اضافه‌کردن 3.85 همت هزینه مطالبات مشکوک‌الوصول، مجموع این دو قلم به 122.9 درصد سود ناخالص می‌رسد. بنابراین، سایر درآمدهای عملیاتی، درآمدهای ارزی، سرمایه‌گذاری‌ها و اقلام غیرعملیاتی نقش تعیین‌کننده‌ای در تبدیل عملکرد بانک به سود خالص داشته‌اند. اگر این منابع درآمدی در دوره‌های بعد تکرار نشوند یا کاهش پیدا کنند، سودآوری بانک می‌تواند با فشار بیشتری مواجه شود. تمرکز 71 درصدی درآمد تسهیلات در اوراق مرابحه گزارش فعالیت چهارماهه بانک نشان می‌دهد حدود 71 درصد درآمد تسهیلاتی بانک سامان، معادل نزدیک به 19 همت، از محل اوراق مرابحه شناسایی شده است. این تمرکز اگرچه می‌تواند جریان درآمد نسبتاً قابل پیش‌بینی ایجاد کند، اما وابستگی بالای درآمد تسهیلاتی به یک طبقه مشخص از ابزارهای تأمین مالی را افزایش می‌دهد. در مقابل، درآمد سپرده‌گذاری بانک در چهارماهه حدود 3.4 همت، درآمد اوراق بدهی 1.9 همت، درآمد سرمایه‌گذاری‌ها 514 میلیارد تومان و درآمد کارمزد نزدیک به 2 همت بوده است. "جزئیات عملکرد چهارماهه سامان" گزارش ماهانه کدال همچنین نشان می‌دهد مجموع درآمدهای گزارش‌شده بانک در چهارماهه به 34.839 همت و مجموع هزینه‌های مالی، سود سپرده‌ها و هزینه‌های کارمزدی به 24.608 همت رسیده است.

بنابراین تراز گسترده فعالیت‌های گزارش‌شده مثبت است؛ اما بخش عمده فاصله درآمد و هزینه از محل درآمدهایی فراتر از شکاف مستقیم تسهیلات و سپرده ایجاد شده است. عقب‌نشینی کفایت سرمایه گزارش رسمی کفایت سرمایه بانک سامان نشان می‌دهد نسبت کفایت سرمایه در پایان سال 1404 به 9.71 درصد رسیده، در حالی که این نسبت در سال قبل 10.36 درصد بود. نسبت سرمایه لایه یک نیز از 9.85 درصد به 8.82 درصد کاهش یافته است. شاخص| پایان 1403| پایان 1404| تغییر نسبت کفایت سرمایه| 10.36٪| 9.71٪| منفی 0.65 واحد درصد نسبت سرمایه لایه یک| 9.85٪| 8.82٪| منفی 1.03 واحد درصد دارایی‌های موزون به ریسک| 1,797 هزار میلیارد ریال| 3,857 هزار میلیارد ریال| رشد 114.6٪ سرمایه نظارتی| 186 هزار میلیارد ریال| 375 هزار میلیارد ریال| رشد 101.3٪ رشد دارایی‌های موزون به ریسک سریع‌تر از افزایش سرمایه نظارتی بوده و همین موضوع نسبت کفایت سرمایه را پایین آورده است. رقم 9.71 درصد همچنان در محدوده متعارف 8 تا 12 درصدی مورد اشاره خود بانک قرار دارد و به معنای نقض قطعی الزامات نظارتی نیست؛ اما جهت حرکت این شاخص برای سهامداران منفی ارزیابی می‌شود. "گزارش رسمی کفایت سرمایه بانک سامان" و " توضیح بانک درباره محدوده کفایت سرمایه"  هشدار خود بانک درباره رشد هزینه سود سپرده‌ها در گزارش تفسیری مدیریت، بانک سامان اعلام کرده است که با توجه به افزایش مورد انتظار حجم سپرده‌های ریالی و احتمال افزایش نرخ سود سپرده‌ها، پیش‌بینی می‌شود هزینه سود سپرده‌ها در سال 1405 «رشد قابل‌توجهی» داشته باشد. بانک همچنین به دلیل شرایط اقتصادی، نوسانات متغیرهای کلان و احتمال ابلاغ مقررات اعتباری و نظارتی جدید از سوی بانک مرکزی، ارائه برآورد قابل اتکا از عملکرد سال 1405 را مقدور ندانسته است.